Yüklənir...
Giriş:
 
QlobalEnerji
Baş səhifə
Ön söz
Dünya necə çirklənir
Energetika problemi
Tükənməz təmiz enerji
Küləyin gücü
Külək qurğuları
Külək mühərriki
Külək pəri necə işləyir
Qanadda qaldırıcı qüvvə
Azərbaycanda külək enerjisi
Azərbaycanda görülən işlər
Daimi mühərrik
Düşündürən
Sən də düzəlt
Şəkil qalereyası
Məqalələr
Fizika Kursu
Səhifəm
Müəllifdən
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
Tükənməz təmiz enerji
      Bilirsiniz ki, Yerin təbii peyki olan Ay Yerin ətrafında dövr edir. Ay Yer planetinə ən yaxın olan göy cismidir. Ona görə də onun Yer planetinə olan təsiri digər göy cisimləri ilə müqayisədə (Günəş istisna olmaqla) nisbətən daha güclüdür. Bu təsir özünü daha çox onun cazibəsinin planetin okeanına olan təsirində göstərir. Ayın cazibə qüvvəsinin təsiri nəticəsində Yer, ilk növbədə isə yerin su təbəqəsi, Yerlə Ayı birləşdirən düz xətt boyunca hər iki tərəfə azca dartılır. Şəkildə bu dartılma sxematik olaraq göstərilib. Ay ilə Yeri birləşdirən düz xətt üzərindəki nöqtədə suyun səviyyəsi ən yüksək olur, bu yerdə qabarmadır.
      Müstəvisi Ay–Yer istiqamətinə perpendikulyar olan və yerin mərkəzindən keçən dairə boyunca suyun səviyyəsi ən aşağı olur– bu yerdə çəkilmədir. Yerin sutkalıq fırlanması zamanı Yer səthinin müxtəlif məntəqələri qabarma və çəkilmə zolağına düşür. Bu zaman sutka ərzində iki qabarma və iki çəkilmə baş verir. Günəş də yerdə qabarma və çəkilmə əmələ gətirir, lakin Günəş çox uzaqda yerləşdiyindən onlar kiçik olur. Buna görə də Günəşin Dünya okeanına olan cəzbetmə təsiri az hiss edilir. Qabarma dalğası qitələrin mürəkkəb sahil xəttləri boyunca, dəniz və okeanların müxtəlif formalı dibləri ilə qarşılaşır və sürtünməyə məruz qalır.Qabarma nəticəsində suyun səviyyəsinin qalxması çox mürəkkəb xarakter daşıyır.
Bəzi dənizlərdə, məsələn Qara və Baltik dənizlərində qabarma nəticəsində suyun səviyyəsi cəmi bir neçə santimetr qalxdığı halda okeanların sahilindən uzaq yerlərində suyun səviyyəsi təxminən 1 metr, Oxot dənizində isə 18 metrə çatır. Qabarma vasitəsilə çox böyük su kütləsi hərəkət edir. Bu enerjidən istifadə etmək üçün xüsusi sualtı turbinlərdən, qanadlı külək mühərriklərini xatırladan su pərlərindən istifadə etmək olar. Onların quruluş və iş prinsipi külək mühərrikləri ilə demək olar ki eynidir. Yalnız fərq ondadır ki, külək mühərriklərində pərləri hava axını hərəkətə gətirdiyi halda, bu sualtı qabarma turbinlərində pərləri su axını hərəkətə gətirir. Bu qurğular da külək mühərriklərində olduğu kimi 5 əsas hissədən ibarətdir:
1). Pər;
2). Dişli çarx qutusu (multiplikator);
3). Generator;
4). Gövdə;
5). Dayaq;
       Bu qurğular şəkildə təsvir olunmuşdur. Şəkillərdən göründüyü kimi onların quruluşu və iş prinsipi tamamilə qanadlı külək mühərriklərininki ilə eyniyyət təşkil edir. Bundan başqa sualtı qabarma turbinlərinin digər fərqli növləri də var. Şəkildə onlardan biri göstərilmişdir. Qurğu dayaqlar üzərində yerləşdirilmiş soplonu xatırladan borudan, bu borunun içərisində quraşdırılmış pərdən və generatordan ibarətdir. Qurğu sərt dayaqlar üzərində quraşdırıldığından dəyişkən axın istiqamətində çevrilmək qabiliyyətinə malik deyil. Sərt dayaqlar üzərində qurulmuş boru kanal vəzifəsini oynayaraq axını pərin üzərinə yönəldir. Bu halda axının istiqaməti daha nizamlı şəkildə olur. Hasil olunan elektrik enerjisi sahilə xüsusi sualtı kabellərlə ötürülür.
       Qeyd edək ki, okeanlardakı suyun enerjisindən istifadə prespektivləri araşdırılır və bu məqsədlə sualtı qabarma turbinləri də sınaqdan keçirilir.
Nəhayət qeyd edək ki, Yer atmosferi də qabarma və çəkilmələrə məruz qalır. Bu da atmosfer təzyiqinin dəyişməsinə səbəb olur. Yer qabığında da qabarma və çəkilmələr özünü biruzə verir. Lakin Yer qabığının qabarması su qatının qabarmasından çox-çox kiçik olub bir neçə destimetr tərtibində olur. Yer qabığında baş verən qabarma dalğası Yerin fırlanma dövrünü sistematik olaraq azaldır. Dəniz və okeanlardakı axının enerjisindən danışdıq.
       Burada çayların enerjisindən də danışmaq yerinə düşər. Çaylardakı axar suyun enerjisindən insanlar qədim zamanlardan istifadə etmişlər. Bu məqsədlə külək çarxlarını xatırladan su çarxlarından istifadə olunurdu. Qədim su çarxları oxu ilə birlikdə sərbəst fırlana bilən çarxdan və bu çarxın çəmbərinə bərkidilmiş lövhəşəkilli qanadlardan ibarət idi. Müasir dövürdə müxtəlif quruluşa malik su çarxları və ya su turbinləri mövcutdur. Su çarxının bir hissəsi axan suya salınır. Qanadlarla qarşılıqlı təsirdə olan su çarxın axın istiqamətində öz oxu ətrafında fırlanmasını təmin edir. Məhz su çarxlarının bu xassəsindən istifadə edərək qədim vaxtlarda müxtəlif məqsədlər üçün məsələn, nəhəng çəkici qaldırıb-endirmək üçün, dəyirmanları işlətmək və s. üçün istifadə etmişlər. Müasir dövürdə isə su carxları və su turbinləri əsasən su elektrik stansiyalarında generatorları işlətmək üçün tətbiq olunur. Adi su çarxları ilə müqayisədə onların konstruksiyası və iş şəraiti bir qədər fərqlidir. Su elektrik stansiyaları (SES) istilik elektrik stansiyalarından (İES) fərqli olaraq ekoloji cəhətdən təmizdir. Su elektrik stansiyalarının f.i.ə 60–70%-ə çatır ki, bu da İES-ları ilə müqayisədə yüksək göstəricidir. SES-lər adətən bol sulu çayların üzərində quraşdırılır. Çaylarda suyun bolluğu ilin fəsillərindən də asılı olur. Bu məqsədlə nəhəng su ambarlarında su ehtiyyatı saxlanılır. Bu ambarlardakı sudan həm suvarma işlərində həm də çayda suyun axını zəiflədikdə SES-in işini təmin etmək məqsədi ilə istifadə olunur.
      Geotermal mənbələr– bunlara yer üzərindəki təbii istilik mənbələri də deyə bilərik. Bu mənbələr haqqında danışmazdan əvvəl Yerin daxili quruluşu və onda baş verən proseslər haqqında qısa məlumat verək. Çünki geotermal istilik mənbələrinin mövcutluğu və fəaliyyəti birbaşa yerin daxili quruluşundan və orada gedən proseslərdən asılıdır. Bilirsiniz ki, Yer kürəsi formalaşdığı dövürdən bu günə kimi çox mürəkkəb geoloji formalaşma yolu keçmişdir. Yer planeti bir neçə təbəqədən ibarətdir. Bu təbəqələr fiziki, kimyəvi xassələrinə və temperaturuna görə bir-birindən fərqlənir. Yerin üst təbəqəsi (yaxud qatı) Yer qabığı, onun altındakı çox qalın qat mantiya, mərkəzi qat isə nüvə adlanır. Müəyyən edilmişdir ki, yer qabığının qalınlığı materiklərdə 35-80 km, okeanlarda isə 5-10 km və bəzi yerlərdə isə hətta 15 km təşkil edir. Yer qabığı altında dabanı 2900 km dərinlikdə yerləşən mantiya, ondan sonra isə Yerin mərkəzinə qədər qalınlığı 3000 km-ə çatan nüvə yerləşir. Mantiya qatı iki təbəqəyə – yuxarı mantiyaya (1000 km dərinliyə qədər) və aşağı mantiyaya ayrılır (2900 km dərinliyə qədər). Nüvə özü də xarici nüvə (2900-4980 km) və daxili nüvə (4980-6000 km) adlanan iki təbəqəyə ayrılır. Yer qabığı və mantiyanın üst təbəqəsi birlikdə litosfer (yunanca litos– daş, sfer– təbəqə ) adlanır. Yuxarı mantiyada temperatur yüksək olduğuna görə maddələr ərinti halındadır. Aşağı mantiyada temperaturun çox yüksək olmasına baxmayaraq, maddələr böyük təzyiq altında olduqca bərk– kip vəziyyətdədir. Yerin daxilinədə temperaturun çox yüksək olmasını bir çox hadisələrdən görə bilərik. Bunlara isti mineral bulaqları, qeyzerləri, vulkanizmi misal göstərmək olar.

      Hər 100 metr dərinlikdə temperaturun dəyişməsi geotermik qradiyent, temperaturun neçə metr aşağı düşdükdə 1° artması isə geotermik pillə adlanır. Hər 100 metr dərinlikdə temperatur 3° artır (yaxud 33 m-dən 1° artır).
       Geotermik pillə heç də bütün sahələrdə eyni qiymətə malik deyil. Müəyyən edilmişdir ki geotermik pillə Avropada 27-38 m, Şimali Amerikada 36-54 m, Avstraliyada 19-29 m, Asiyada 20-26 m, Afrikada isə İohanesburq ətrafında 111 m-dir. Abşeron yarımadasında geotermik pillə 23-35 m, Saatlı sahəsində isə 20 m-dən azdır. Koal yarımadasında qazılan dərin quyuda temperatur 200°-dən artıq olmuşdur. Yerin mərkəzinə doğru geotermik pillə artır və temperaturun yüksəlməsi zəifləyir. Yerin dərin qatlarında temperatur demək olar ki, bərabər paylanır və 2000-3000°-dən artıq olmadığı güman edilir. Bəs yerin daxilində temperaturun yüksək olmasına və istiliyin yaranmasına səbəb nədir? Geofiziklər və geokimyaçılar belə hesab edirlər ki, Yerin daxilində temperaturun artmasının əsas səbəbi qravitasion sıxılma, təzyiqin artması
və radioaktiv maddələrin parçalanmasıdır. Bildiyiniz kimi bu böyük enerji yerin daxilində itmir və özünü isti bulaqlar, qeyzerlər, palçıq vulkan və vulkan kimi biruzə verir. Yerin bu daxili enerjisindən artıq bir neçə ölkədə geniş miqyasda istifadə olunur. Həmin ölkələr içərisində İslandiya hələlik birinci yerdədir. İslandiyada arabir təkrar püskürən vulkanlarla yanaşı, çoxlu miqdarda qeyzerlər də mövcutdur. Qeyzerlərdə suyun temperaturu 100°-yə yaxındır. Yer səthində bir çox çatlarda güclü buxar fəvvarə vurur. Deməli, səthdən aşağıda su buxar halındadır. İslandiyalılar bu ən ucuz istilik enerjisindən çox bacarıqla istifadə edirlər. Şəhər və qəsəbələrdə mənzillərin, qazanxanaların qızdırılmasında, elektrik stansiyalarında yalnız Yerin daxili istiliyindən istifadə edirlər. Bu soyuq ölkələrdə tikilmiş istixanalarda il boyu tərəvəz, hətta bəzi tropik bitkilər də yetişdirilir. Yaponiyada və İtaliyada Yerin daxili istiliyi hesabına işləyən elektrik stansiyaları mövcutdur. Bəs Yerin daxili enerjidən geotermal elektrik stansiyalarında, istixanalarda necə istifadə olunur?
       Şəkillər üzərində bunu izah etməyə çalışaq. İlk öncə onu deyək ki, geotermal elektrik stansiyasının iş prinsipi digər istilik elektrik stansiyalarının işinə oxşayır. Fərq ondadır ki, adi istilik elektrik stansiyalarındakı buxar turbininə verilən su buxarını, suyu mazut, kömür, təbii qaz və ya nüvə yanacaqının enerjisi ilə qızdırmaqla əldə edirlərsə, geotermal elektrik stansiyalarında bu buxar hazır şəkildə, yerin daxili enerjisi hesabına təbii yolla yaranır. Yaranmış buxarın istilik enerjisindən birbaşa və ya digər aralıq istilikötürücü vasitəsilə yararlanmaq olar. Bu səbəbdən də geotermal elektrik stansiyalarının birbaşa təsirli və qarışıq təsirli kimi tipləri fərqləndirilir. Alınan su buxarı turbinin pərlərinə yönələrək onunla təmasda olur və öz kinetik enerjisini pərin qanadlarına verir. Hərəkətə gələn buxar turbini ona qoşulmuş generatoru işlədərək elektrik enerjisi hasil edir. Soyumuş buxar kondensatorda kondensləşərək suya çevrilir və takrarən buxara çevrilmək üçün qızdırıcı boruya doğru yönəlir. Qızdırıcı qurğularda da istilik enerjisi borulardakı su vasitəsilə daşınır. Geotermal mənbələrin enerjisindən istifadə edərək evləri, yaşayış binalarını da qızdırmaq mümkündür.
      Bioyanacaq– bu yanacağın istehsalı üçün xammal kimi biokütlədən istifadə olunur. Bu xammala həm bitki həm də heyvan mənşəlli üzvi madələr aiddir. Bunların mənbəyi isə planetimizin biosferidir. Belə xammal kimi bəzi kənd təsərrüffatı məhsulları istifadə olunur. Həmçinin bura bəzi yeyinti və məişət tullantıları, yonqarlar çöpü, buğda qalığı və s. aiddir. Onu da qeyd etməliyik ki, neftdən alınan yanacağa nisbətən biokütlədən alınan yanacaq təbiətə az ziyan vurur. Belə ki, biokütlənin yandırılmasından alınan karbon qazının əsas kütləsi yaşıl biokütlənin yetişdirilməsi yolu ilə təbii surətdə udulur. Lakin BMT dünyanın bir çox yerində düzgün siyasət aparmadan bioyanacaqlardan istifadənin gələcəkdə faydadan çox ziyan verəcəyini bildirir. Məsələn BMT-nin hesabatında qeyd olunur ki, bioyanacaqlardan istifadə gələcəkdə meşələrin məhv olma prosesini sürətləndirəcək və ciddi qida sıxıntısına səbəb olacaq. Hesabatda həmçinin o da qeyd olunur ki, bioyanacaqlardan istifadə gələcəkdə əkin sahələrinin əsas hissəsinin bioyanacaq bitkilərinə ayrılması prosesini sürətləndirəcək, bu isə qida məhsullarının bahalaşmasına və yoxsulluğun artmasına səbəb olacaq. Bütün bunlara baxmayaraq artıq dünyanın bir sıra ölkələrində bioyanacaq istehsalına başlanmışdır.
       Sayt müəllifinin fikrinə görə, bioyanacaq enerji problemini həll etməyəcək. Bunun əksini düşünməyə dəyməz. Dünyada aclığın və qida çatışmamazlığının baş verdiyi bir vaxtda hektarlarla sahəni əhatə edən tonlarla qidalı dənli və digər bitkiləri bioyanacaq istehsal etmək məqsədi ilə israf etmək məqsədəuyğun deyil. Bioyanacaq enerjiyə olan yüksək təlabat fonunda yalnız çox cüzi köməkçi variant ola bilər.
      Lakin çirkab suların və tullantıların emal edilərək faydalı məqsədlərlə istifadəsi, eləcədə onlardan hər hansı bir formada bioyanacağın və ya biyoqazın istehsalı perspektivlidir. Bioqaz qurğularından kənd təsərrüfatında və ya böyük heyvandarlıq fermalarında istifadə səmərəlidir. Bu qurğularda peyindən istifadə edərək bioqaz və gübrə istehsal olunur. Biyoyanacaq istehsalı, bu qurğuların sınağı və təkmilləşdirilməsi sahəsində dunyada və eləcədə ölkəmizdə elmi-praktiki işlər görülür.

Fikirlerini Paylaş, Sen de Kazanmaya Başla!
Online olan istifadəçilər: aktiv olan istifadəçi yoxdur.
Aktiv olan istifadəçilərin sayı: 0
Saytın bütün hüquqları qorunur.
NPDesign 2009 / Proqramçı və dizayner Vaqif ƏHMƏDOV